Viktor Frankl, Auschwitz'ten sağ çıktığında elinde tek bir şey kalmıştı: kampta zihninde yeniden kurduğu bir kitabın taslağı. O kitap, İnsanın Anlam Arayışı (1946) adıyla yayımlandı. Frankl'ın oradan çıkardığı sonuç sadeydi ama rahatsız ediciydi. İnsanı ayakta tutan, koşulların iyi olması değildi. Yaşadığı şeyin bir anlamının olmasıydı.
Logoterapi bu gözlemin üstüne kuruldu. Adındaki logos, Yunanca anlam demek. Freud insanı haz isteğiyle açıklıyordu, Adler güç isteğiyle. Frankl üçüncü bir şey öne sürdü. Anlam istenci.
Anlam istenci nedir
İnsanın temel itkisi haz ya da güç değil, hayatında bir anlam bulma ihtiyacıdır. Aç bir insan yemek ister, bu doğru. Ama aynı insan tok karnına da kendine "bütün bunlar ne için" diye sorar. Bu soru susmaz. Bastırıldığında yok olmaz, başka bir kapıdan girer.
Frankl anlamı soyut bir kavram olarak tarif etmedi. Anlam her zaman somut ve kişiseldir. Senin hayatının anlamı benimkiyle aynı olmak zorunda değil. Hatta aynı kişide bile zamanla değişir. Bu yüzden logoterapi "hayatın anlamı nedir" diye sormaz. "Bu hayatın, bu anın senden istediği nedir" diye sorar.
Mutluluk peşine düşülerek bulunmaz
Mutluluk hedeflenince kaçar, bir şeyin yan ürünü olarak gelir. Frankl bunu defalarca yazdı. Gülmek için kendine "şimdi gül" diyemezsin, önce komik bir şey gerekir. Mutluluk da öyle. Doğrudan kovaladığın anda elinden kayar.
Bugün bu fikir her yerde tersine çevrilmiş durumda. "Mutlu ol", "kendini gerçekleştir", "en iyi hâline ulaş" cümleleri insanı sürekli kendine baktırıyor. Frankl'ın dereflection dediği şey tam tersini önerir. Dikkatini kendinden çek, dışarıdaki bir işe, bir kişiye, bir anlama yönelt. Mutluluk arkadan gelir ya da gelmez. Ama onu kovalamayı bırakınca nefes açılır.
Varoluşsal boşluk neden büyüyor
İnsan ne yapacağını içgüdüden de gelenekten de öğrenemez hale gelince bir boşluk hisseder. Eski çağlarda içgüdü insana ne yapacağını söylerdi. Sonra gelenek söyledi. Bugün ikisi de zayıfladı. Geriye ne içgüdünün ne geleneğin doldurduğu bir alan kaldı.
Bu boşluk kendini sıkılmayla gösterir. Frankl pazar nevrozu derdi buna. Hafta içi koşturmaca dikkati dağıtır. Ama pazar günü işler durunca içerideki sessizlik duyulur. Bazı insan o sessizliği dolduramaz. Hayatı dolu görünür, içi boştur.
Acı kaçınılmaz olduğunda
Değiştirilemeyen bir acı bile insana bir tavır alma alanı bırakır. Frankl bunu değer kategorilerinden biri olarak yazdı. Bir hastalık, bir kayıp, geri alınamayan bir şey karşısında insanın elinden çoğu şey alınabilir. Ama o duruma nasıl bir tavırla durduğu, son ana kadar onun elindedir.
Burada bir incelik var. Frankl acıyı yüceltmedi. Önlenebilir bir acıya katlanmak anlam değil, fazladan yüktür. Mesele kaçınılmaz olanla ne yaptığındır. Aynı kayıp bir insanı kırar, başkasını derinleştirir. Fark olayın kendisinde değil, alınan tavırdadır.
Koçlukta logoterapi nasıl görünür
Logoterapi koçlukta teşhis koymaz, kişinin kendi anlamını bulmasına eşlik eder. İki temel yöntemi vardır. Biri Sokratik diyalog. Koç cevabı vermez, kişinin zaten içinde taşıdığı cevabı görünür kılan soruları sorar. "Geçen hafta hangi an kendini canlı hissettin" gibi bir soru, çoğu öğütten daha fazlasını açar.
İkincisi paradoksal niyet. Korkulan şeyin üstüne gitmek yerine onu abartarak istemek. Uykuya dalamayan birine "uyu" demek işe yaramaz. "Bu gece hiç uyuma, gözünü açık tut" demek çabayı gevşetir, uyku çoğu zaman kendiliğinden gelir.
Bir not gerekli. Koçluk terapi değildir. Logoterapi klinik bir tabloyu tedavi etmek için değil, sağlıklı bir insanın anlam sorusuyla çalışmak için bir çerçeve sunar. Tıbbi bir durum söz konusuysa doğru adım bir uzmana yönlenmektir.
Cevvela bakışı
- Anlam istenci insanın temel itkisidir, haz ya da güç değil.
- Anlam soyut değildir, her zaman bu kişiye ve bu ana özeldir.
- Mutluluk hedeflenince kaçar, bir işe yönelince arkadan gelir.
- Kaçınılmaz acı karşısında bile tavır alma alanı insanın elindedir.
- Koçlukta logoterapi öğüt vermez, doğru soruyu sorar.