Bir Sabah Her Şey Değişir, Ama Aslında Hiçbir Şey Değişmez
Mezuniyet töreninden çıktıktan sonraki o ilk akşam, pek çok mezunun tarif ettiği hissin adı var: boşluk. Dört yıl ya da daha fazla boyunca her şey bir hedefe göre organize edilmişti; sınavlar, dönemler, programlar. Birden o çerçeve yok.
Bu geçicilik değil. İnsan zihninin o çerçeve üzerine inşa ettiği kimlik de sarsılıyor.
Jeffrey Arnett, 18-29 yaş dönemini "gelişen yetişkinlik" (emerging adulthood) olarak tanımlıyor (Emerging Adulthood, 2004). Bu dönemin beş temel özelliğinden biri: kimlik araştırması. Kişi hâlâ "ben kimim ve ne istiyorum?" sorusunu yanıtlıyor. Mezuniyet bu soruyu kapatmıyor; aksine, o güne kadar yanıt ertelemeyi mümkün kılan yapıyı kaldırıyor.
"Ne Yapacağım?" Sorusu Neden Bu Kadar Ağır
Sorunun ağırlığı, yanıtının yokluğundan değil; yanıtın hem beklenmesinden hem de hızla beklenmesinden kaynaklanıyor.
"Ne iş yapacaksın?" sorusu mezuniyetten günler sonra başlıyor. Bu sosyal baskı, yanıt sürecini kısaltmaya zorluyor. Ama bu sorunun doğal yanıtlanma süresi birkaç haftadan uzun.
Barry Schwartz'ın seçim paradoksu burada da çalışıyor (The Paradox of Choice, 2004): mevcut seçenek çokluğu karar vermeyi kolaylaştırmıyor. "Her şeyi yapabilirsin" cümlesi özgürleştirici değil; çoğu zaman felç edici.
Belirsizlik Toleransı Öğrenilebilir
Belirsizliği taşıyabilmek bir kişilik özelliği değil, öğrenilmiş bir kapasite. Todd Kashdan'ın merak araştırmaları (Curious?, 2009) şunu gösteriyor: merakı bir yön olarak kullanan bireyler, belirsizlik ortamında daha az anksiyete yaşıyor. Çünkü merak, belirsizliği tehdit yerine potansiyel olarak kodluyor.
Pratikte bu şu anlama geliyor: "ne yapacağım?" sorusu yerine "ne beni meraklandırıyor?" sorusu daha işlevli bir başlangıç noktası. Büyük kariyer cevabı çoğu zaman küçük merak sinyallerinin birikmesiyle geliyor.
Anlam, Plandan Önce Gelir
Viktor Frankl, anlam arayışını varoluşun temel güdüsü olarak tanımlar (Man's Search for Meaning, 1946). İş bulmak ile anlam bulmak aynı süreç değil. Ama Türkiye'deki kariyer kültürü çoğu zaman ikisini birleştiriyor.
Anlam sorusu yanıtlanmadan yapılan kariyer planları, çoğu zaman birkaç yıl içinde aynı "ne yapacağım?" sorusuna geri dönüyor. Fark şu ki o zaman hem yaş hem de maliyet farklı.
Mezuniyetten hemen sonra anlam sorusunu açık tutmak, yanıtlamak zorunda kalmaksızın, bu sürecin verimli geçmesi için gerçek bir yatırım.
"Yaşamda anlam bulmak, ne yapacağını bilmekten önce geliyor." > Viktor Frankl, Man's Search for Meaning, 1946
Cevvela Bakışı
- Mezuniyet sonrası kaybolmuşluk hissi bir başarısızlık değil; Arnett'in (2004) tanımladığı geçiş döneminin doğal bir parçası.
- "Ne yapacaksın?" sorusunun hızla yanıtlanması beklentisi, yanıt sürecini değil; kaygıyı artırıyor.
- Belirsizlik toleransı öğrenilebilir; merak bu süreçte bir araç olarak kullanılabilir (Kashdan, 2009).
- Büyük kariyer cevabı çoğu zaman küçük sinyallerin birikmesiyle geliyor; plan değil, yön yeterli başlangıç.
- Anlam sorusu yanıtlanmadan yapılan kariyer planları, aynı soruya birkaç yıl içinde geri döndürme eğiliminde (Frankl, 1946).