Beklenen His Nerede
Terfi bir gün geliyor. İlk birkaç günde heyecan var. Kutlamalar, tebrikler, yeni unvan. Sonra hafta geçiyor. İş devam ediyor. Ve o "sonunda başardım" hissi sandığından çabuk buharlaşıyor.
Bazıları bunu kişisel bir başarısızlık olarak okuyor: "Ne kadar şükrediyorum? Neden bu kadar istediğim şey beni mutlu etmiyor?"
Bu bir karakter sorunu değil. İki ayrı psikolojik mekanizma bunu üretiyor.
Hedonik Uyum
Daniel Kahneman'ın "hedonik uyum" kavramı iyi ya da kötü bir değişiklik yaşandıktan sonra insanların öngörülebilir biçimde o değişikliğin duygusal etkisine alıştığını ve bir temel noktaya geri döndüğünü gösteriyor (Thinking, Fast and Slow, 2011).
Terfi için beklenen sevinç seviyesi gerçekte yaşanandan çok daha yüksek tahmin ediliyor. Ve bu tahmin hatası sistematik — herkes için aynı biçimde çalışıyor.
Beyin değişikliğe adapte oldu. Yeni pozisyon artık "normal." Ve normalin özel bir sevinci yok.
Hedef Değişimi
İkinci mekanizma daha sinsi: terfi alınır alınmaz beyin bir sonraki hedefe geçiyor. "Tamam, şimdi müdür oldum. Sırada direktör var." Mevcut başarı tam olarak yaşanmadan geçiliyor.
Bu "hedef değişimi" motivasyon sisteminin doğal çalışma biçimi. Ama farkında olunmadan çalıştığında kişiyi sürekli bir sonraki noktayı kovalayan ve hiçbir noktada tatmin bulamayan bir döngüye sokuyor.
Akış ve Anlam
Mihaly Csikszentmihalyi'nin akış araştırmaları tatminin büyük ölçüde hedeflere ulaşmaktan değil, zorlu ama başarılabilir bir şeye derinden odaklanmaktan geldiğini gösteriyor (Flow, 1990).
Yeni rol bu akış fırsatlarını içeriyorsa tatmin artabiliyor. İçermiyorsa — yani yeni pozisyon yeterince zorlayıcı değilse ya da ilgi alanlarıyla örtüşmüyorsa — terfi tatmin üretmiyor.
Bu soruyu terfi öncesinde sormak mümkün: "Bu yeni roldeki işin gerçekte neye benzediğini biliyor muyum? Enerji verecek mi?"
Daniel Pink'in İçsel Motivasyon Çerçevesi
Daniel Pink, Drive (2009) kitabında dışsal ödüllerin (terfi, maaş, unvan) kısa vadeli motivasyon ürettiğini ama uzun vadeli tatmin için yeterli olmadığını gösteriyor. Uzun vadeli tatmin özerklik, ustalık ve anlam'dan geliyor.
Terfi bu üçünden birini ya da hepsini artırabilir — ya da hiçbirini değiştirmeyebilir. Eğer yeni pozisyon daha fazla özerklik ve daha fazla anlam taşıyorsa tatmin artıyor. Sadece unvanı değiştirip aynı kısıtlamalar içinde çalışmak devam ediyorsa hedonik uyum hızla işe giriyor.
"Mutluluğu dışsal başarılarda arayan kişi hiçbir zaman yeterince bulamıyor; çünkü aradığı yerde değil." > Mihaly Csikszentmihalyi, Flow, 1990'dan uyarlanmış
Cevvela Bakışı
- Terfi sonrası tatminsizlik karakter sorunu değil; hedonik uyum ve hedef değişiminin öngörülebilir sonuçları (Kahneman, 2011).
- Beklenen sevinç seviyesi gerçekte yaşanandan sistematik biçimde yüksek tahmin ediliyor.
- Akış fırsatları sunan roller tatmin üretiyor; yalnızca unvan değiştiren roller hedonik uyuma hızla teslim oluyor (Csikszentmihalyi, 1990).
- Uzun vadeli tatmin özerklik, ustalık ve anlam'dan geliyor — bunları içermeyen terfi kısa sürede normalleşiyor (Pink, 2009).
- Koçluk bu süreçte terfi sonrası tatminsizliği adlandırmak, yeni rolde anlam ve akış alanları bulmak için kullanılabilir.