Kimin Sesi Bu?
Bir kariyer kararı verilirken zaman zaman şunu fark etmek zor oluyor: bu karar gerçekten benim mi, yoksa içselleştirdiğim bir beklenti mi?
"Güvenceli bir iş olsun" — annenin sesi mi, senin değerin mi?
"Prestijli bir yer olsun" — babanın onayı mı, kendi önceliklerin mi?
"Girişimci olmalıyım" — sosyal çevrenin yarattığı baskı mı, gerçek bir itki mi?
Bu sesleri birbirinden ayırt etmek mümkün. Ama çoğu zaman kendiliğinden olmuyor.
Dışsal Beklentinin Kodlanma Biçimi
Edward Deci ve Richard Ryan'ın öz belirleme teorisi üç motivasyon türü tanımlıyor (2000): içselleştirilmiş (kendi değerlerimden gelen), özdeşleştirilmiş (önemli bulduğum için benimsediğim) ve dışsal (başkasının beklentisine uyum için).
Bu üçü çoğu zaman iç içe geçiyor. Uzun süre aile beklentisiyle büyüyen biri, o beklentiyi artık "kendi değeri" gibi hissedebiliyor. Bu içselleştirme bilinçdışında çalışıyor.
Fark edilmesi için bir sinyal var: karar verilirken beyin "bu doğru seçim" mi diyor, yoksa "bunun dışına çıksam ne olur" mu?
Murray Bowen'ın Farklılaşma Kavramı
Murray Bowen'ın aile sistemleri teorisinde "farklılaşma" kişinin kendi düşünce ve duygularını ailesinin beklentilerinden ayırt edebilme kapasitesi olarak tanımlanıyor (Family Therapy in Clinical Practice, 1978).
Düşük farklılaşma şu biçimlerde görünüyor: karar vermeden önce "aile ne der" sorusunun "ben ne istiyorum" sorusunun önüne geçmesi, aile onayının kaybolacağı korkusuyla tercih daraltması, kendi görüşünden emin ama bunu dile getirememek.
Farklılaşma aile bağını kesmek değil. Ailenin tepkisinin ne olacağını bilmek ama kendi değerlendirmeye göre ilerlemeyi seçebilmek.
Kariyer Kararında Pratik Test
Bir kariyer seçeneği düşünüldüğünde iki soru:
"Bu yolu seçmemin asıl nedeni ne?" — Merak, anlam, enerji, büyüme mi? Yoksa hayal kırıklığı yaratmamak, yargılanmamak, onay almak mı?
"Bu işi kimse bilmeyecek olsa yine de seçer miydim?" — Bu soru sosyal onayı denklemden çıkarıyor ve seçimin gerçek kaynağını gösteriyor.
İkinci soruya "hayır" gelmesi kararın dışsal baskıdan beslendiğini işaret ediyor. Bu bir mahkumiyet değil; bir veri. Ve bu veriyle çalışmak mümkün.
Bağımsız Karar ve İlişki
En sık duyulan kaygı: "Kendi kararımı verirsem aileyi hayal kırıklığına uğratırım, ilişki zarar görür."
Brené Brown'ın araştırması bu kaygıyı farklı bir perspektiften ele alıyor (Daring Greatly, 2012): dürüstlüğe dayanan ilişkiler uzun vadede hem kişi hem bağ için daha sağlıklı. Sürekli uyum sağlayan biri zamanla hem kendini hem ilişkiyi tüketiyor.
Geçici bir gerilim olabilir. Ama bu gerilim, ileriki yıllarda "bu kararı başkası için verdim" kırgınlığından daha az maliyetli.
"Özgün olan her seçim bir cesaret eylemidir." > Brené Brown, Daring Greatly, 2012'den uyarlanmış
Cevvela Bakışı
- Kariyer kararlarında "kimin sesi bu?" sorusu içselleştirilmiş beklentileri görünür kılmak için ilk adım.
- Dışsal beklenti zamanla içsel değer gibi hissedebiliyor; ayırt etmek için motivasyonun kaynağına bakmak gerekiyor (Deci & Ryan, 2000).
- Farklılaşma aile bağını kesmek değil; aile tepkisini bilerek kendi değerlendirmesiyle ilerleyebilmek (Bowen, 1978).
- "Bu işi kimse bilmeyecek olsa yine de seçer miydim?" sorusu sosyal onayı dışarıda bırakarak gerçek motivasyonu test ediyor.
- Koçluk bu süreçte kendi sesini başkalarının sesinden ayırt etmek ve özerk bir karar zemini oluşturmak için kullanılabilir.