DEHB uzun süre bir dikkat eksikliği olarak anlatıldı. Russell Barkley, otuz yılı aşkın araştırmasının sonunda bunun yanıltıcı olduğunu söyledi. Sorun dikkatin yokluğu değil. Dikkatin nereye gideceğini yönetememe.
Edward Hallowell ve John Ratey, Driven to Distraction (1994) kitabıyla bu tabloyu geniş bir okura ilk anlatanlardandı. O günden bu yana bilim ilerledi, ama gündelik dilde yanlış kelime hâlâ duruyor. "Dikkat eksikliği" diyince akla "bu kişi dikkat etmiyor" geliyor. Oysa olan bunun tam tersi.
DEHB'de asıl zorlanan ne
DEHB'nin merkezinde dikkat değil, yürütücü işlev vardır. Yürütücü işlev, beynin kendi kendini yönetme sistemidir. Bir işi başlatmak, sırayı kurmak, dürtüyü tutmak, zamanı hissetmek. Barkley bunu öz-düzenlemenin gecikmesi olarak tarif eder. DEHB'li bir insan ne yapacağını gayet iyi bilir. Bildiği şeyle yaptığı şey arasındaki köprü zayıftır.
Bu ayrım önemli, çünkü çözümün yönünü değiştirir. Dikkat eksikse "daha çok dikkat et" denir. Köprü zayıfsa, köprüyü dışarıdan kurmak gerekir. Koçluk ikinci yoldan gider.
Erteleme neden tembellik değil
Erteleme çoğu zaman bir motivasyon değil, bir başlatma sorunudur. DEHB'li beyin anlık ödüle duyarlıdır. Bir işin sonu uzaksa ve şimdi yeterince çekici değilse, başlatma anı sürekli ileri kayar. Burada irade değil, dopaminin zamanlaması belirleyici.
Pratikte işe yarayan şey, işi başlatma eşiğini düşürmektir. Bir görevi en küçük parçasına bölmek. İki dakikada bitecek ilk adımı önce yapmak. Beyin bir kez harekete geçtiğinde, devam etmek başlatmaktan kolaydır.
Zaman körlüğü ve görünür sistemler
DEHB'de şimdi ile sonra arası bulanıktır, Barkley buna zaman körlüğü der. İki zaman vardır: şimdi ve şimdi-değil. Yarın teslim edilecek bir iş, bugün hissedilmez. Hissedildiği an genelde çok geçtir.
Çözüm zamanı zihnin içinde tutmaya çalışmak değil, dışarı çıkarmaktır. Görünür bir takvim. Geri sayan bir kronometre. Masanın üstünde duran tek bir liste. Zaman gözle görülür hale geldiğinde, bulanıklık azalır. Buna dış iskele denir. Hafızanın taşıyamadığını ortam taşır.
Koçlukta ne değişir
DEHB koçluğu tanı koymaz, kişiye uyan bir sistem kurmaya eşlik eder. Amaç kişiyi "normalleştirmek" değil. Onun çalışan beynine uygun bir düzen tasarlamak. Aynı yöntem herkese uymaz. Birine sabah saatleri, başkasına gece yarısı. Birine ses, başkasına sessizlik.
Bir not gerekli. Koçluk teşhis ve tedavi değildir. DEHB tanısı bir hekimin işidir. Koçluk, tanısı olsun olmasın, kişinin gündelik düzenini taşınabilir kılmaya çalışır. İlaç ya da tıbbi değerlendirme gereken bir durumda doğru adım bir uzmana yönlenmektir.
Cevvela bakışı
- DEHB bir dikkat eksikliği değil, yürütücü işlevin gecikmesidir.
- Erteleme tembellik değil, görev başlatma sorunudur.
- Zaman körlüğünün çözümü zamanı dışarı çıkarmaktır.
- Hafızanın taşıyamadığını dış iskele taşır.
- Koçluk normalleştirmez, kişiye uyan düzeni kurar.