Beyan Edilen Değer ile Yaşanan Değer
Çoğu insan "değerlerim neler?" sorusuna yanıt verebiliyor: aile, dürüstlük, büyüme, özgürlük. Ama bu liste son altı aydaki kararlara bakıldığında ne kadar örtüşüyor?
Steven Hayes'in Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) çerçevesinde değerler iki türlü görünüyor: beyan edilen değerler (ne söylediğimiz) ve yaşanan değerler (davranışlarımızın altında gerçekte ne olduğu). Bu ikisi çakışmadığında bir gerginlik başlıyor — tam da "hayatım yanlış hissettiriyor" hissi burada üretiliyor (Acceptance and Commitment Therapy, Hayes, Strosahl ve Wilson, 1999).
Gerçek değerleri bulmak için listeden değil, davranıştan başlamak gerekiyor.
Davranıştan Değere: Üç Soru
Russ Harris'in değer keşfi yöntemi (The Happiness Trap, 2008) somut sorularla çalışıyor:
Birinci soru: Son altı ayda en çok neye zaman ve enerji ayırdın? Bu liste, söyleneni değil yapılanı gösteriyor.
İkinci soru: Hangi kararlar seni hafifletiyor, hangiler ağırlaştırıyor? Karar sonrası bedensel tepki değer uyumunun ipucunu taşıyor. Hafiflik genellikle değerle örtüşen kararın işareti; ağırlık ise değerle çatışanın.
Üçüncü soru: Kimin için yaşıyorsan onun cenaze töreninde hakkında ne söylenmesini isterdin? Bu soru geleceğe değil, geriye bakıyor ve çoğu zaman net bir değer kümesi ortaya çıkarıyor.
Değer mi, Hedef mi?
Bu ayrım önemli ve sıklıkla karıştırılıyor.
Harris'in tanımıyla hedefler ulaşılınca biten şeyler. "Bu projeyi tamamlamak" bir hedef. Değerler ise yön gösteren ama hiç bitmeyen şeyler. "Titiz ve dürüst iş yapmak" bir değer. Hedefler tamamlandıkça değerler yeniden yeni hedefleri besliyor.
Bu ayrımı bilmek neden önemli? Çünkü değerleri hedef gibi çerçevelemek tükenmişlik üretiyor. "Daha iyi bir ebeveyn olmak" hedef olarak konulduğunda hiç ulaşılamayan bir standart haline geliyor. Değer olarak konulduğunda ise her gün küçük kararlarla yaşanabilen bir yön oluyor.
Değer Uyumsuzluğu Nasıl Hissettiriyor
ACT araştırmaları değer uyumsuzluğunun psikolojik sıkıntının ana kaynaklarından biri olduğunu gösteriyor. Birisi kariyer değerini "yaratıcılık" olarak tanımlıyorsa ama yıllar boyu tamamen prosedürel bir işte çalışıyorsa, bu uyumsuzluk sinir sisteminde bir gerilim yaratıyor. Bu gerilim çoğu zaman mutsuzluk, anlamsızlık veya kronik yorgunluk biçiminde kendini gösteriyor.
İlginç bir bulgu: değerleri bilmek tek başına yeterli değil. Hayes'in araştırmaları değer farkındalığının ancak değer doğrultusunda adım atıldığında iyilik haliyle ilişkilendiğini gösteriyor. Bilmek harekete geçilmezse, tam tersi bir etki yapabiliyor: "değerimi biliyorum ama ona göre yaşamıyorum" kırgınlığı.
Pratik Bir Başlangıç Noktası
Şu hafta içinde yapılabilecek en küçük değer uyumlu adım nedir? Büyük hayat değişikliği değil; bir sonraki karar, bir sonraki saat. Bu ölçek hem gerçekçi hem de değer uyumunun bedensel olarak nasıl hissettirdiğini öğrenmek için yeterli.
"Değerler, ulaşmak istediğin yer değil; yürümek istediğin yön." > Russ Harris, The Happiness Trap, 2008
Cevvela Bakışı
- Beyan edilen değerler ile yaşanan değerler çakışmadığında psikolojik sıkıntı başlıyor; gerçek değerleri davranıştan çıkarmak gerekiyor (Hayes, 1999).
- Davranış analizi, cenaze töreni sorusu ve karar sonrası bedensel tepki; değer keşfi için listeden daha verimli araçlar.
- Değerler ile hedefleri birbirine karıştırmak tükenmişlik üretiyor; değerler yön, hedefler adım.
- Değer farkındalığı tek başına yetmiyor; harekete geçilmediğinde tam ters etki yapabiliyor.
- Koçluk bu süreçte beyan edilen ile yaşanan değer arasındaki boşluğu görmek ve somut bir sonraki adımı bulmak için kullanılabilir.